Iets met de klok en de klepel

Waar hebben we het over als we over ‘het carillon van de Dom’ spreken?

Iedere dag weergalmen ze door de binnenstad van Utrecht: de karakteristieke klanken van het carillon van de Domtoren. Toch weten lang niet alle inwoners van Utrecht wát ze nou precies horen. Hoe werkt zo’n carillon eigenlijk? En wie bespeelt het instrument? Ben jij zo iemand die de klok wel heeft horen luiden, maar geen idee waar de klepel hangt? Geen zorgen: we namen een kijkje bovenin de toren, en zetten de belangrijkste feiten voor je op een rij.

Wat is een carillon eigenlijk?

De Dikke van Dale definieert een carillon als een klokkenspel. En dan bedoelen ze natuurlijk een muziekinstrument dat zich in een kerktoren bevindt. Niet dat andere. Een carillon bestaat uit één of meerdere gegoten bronzen klokken van verschillende groottes. Die van de Domtoren bestaat uit maar liefst vijftig klokken, waarvan de oudste klokken zijn gegoten in 1663-1664. Hiervoor is naar alle waarschijnlijkheid het brons van het vorige carillon van de Domtoren gebruikt.

En hoe werkt dat dan?

Het carillon wordt bespeeld met een klavier, een soort toetsenbord. Iedere toets is verbonden met een klepel. Zodra één van de toetsen wordt ingedrukt, slaat de klepel tegen een van de klokken. En voilà: de vertrouwde klanken van het carillon van de Dom weergalmen door de Utrechtse binnenstad! Door de verschillende groottes van de klokken ontstaan er verschillende klanken. De grootste klok van het carillon weegt ruim zevenduizend kilogram!

Maar… wie drukt die toetsen dan in?

Allereerst draait een uurwerk ieder kwartier de speeltrommel aan; een muziekcilinder waarop de melodieën met pennen ‘genoteerd’ staan. Zo speelt het Utrechtse carillon elk kwartier automatisch een verschillende melodie. Op dit moment laat de speeltrommel beroemde composities van Tchaikovsky, Haydn en Scarlatti horen. De melodieën op het carillon worden eens per drie tot vier maanden veranderd. Dit wordt gedaan door vijf mensen, en het duurt ongeveer één dag om alle noten weg te nemen en terug te zetten.

Oké, maar de toetsen worden dus eigenlijk nooit ingedrukt?

Fout. Want op vrijdag en zaterdag bespeelt er wel degelijk iemand het klavier; zo iemand noemen we een beiaardier. En uiteraard hebben wij een eigen stadsbeiaardier! Deze traditie is begonnen in het jaar 1594 en inmiddels bedient de 21ste beiaardier de knoppen. We hebben zelfs een keer een blinde stadsbeiaardier hebben gehad. Jonkheer Jacob van Eyck (Eyckje voor intimi) was in de zeventiende eeuw een bekend gezicht in de stad. Ondanks zijn handicap bouwde hij een werkelijke reputatie op en mocht zich als beiaardier van de Domtoren zelfs de ‘directeur der klokwerken’ noemen.

En wie mag zichzelf nu zo noemen?

Tja, wie gaat er vandaag de dag eigenlijk schuil achter al dat getingel? Op dit moment is de Poolse Malgosia Fiebig degene die de eervolle functie van stadsbeiaardier vervult. Zij bespeelt het carillon van de Domtoren sinds 2011 en is onze eerste vrouwelijk beiaardier. Met haar muzikale talent luidt zij iedere zaterdag tussen 11.00 en 12.00 uur het weekend in, en is ze tussen april tot en met november iedere vrijdag van 12.30 tot 13.30 uur te horen. Terwijl de Utrechtse binnenstad volstroomt met mensen die op zoek zijn naar een plekje, beklimt Malgosia 366 treden om naar haar werkplek te komen. Drie-honderd-zes-en-zestig treden?! Tja, je moet er wat voor over hebben als je een beroep op 70 meter hoogte uitoefent… Daarmee is het wel met recht de mooiste werkplek van Utrecht te noemen, want wat een uitzicht! Bovendien met Oud en Nieuw ook nog eens de meest bijzondere plek om het vuurwerk te bekijken dat in heel Utrecht wordt afstoken: “Als ik op Oudjaarsavond een concert geef, kijk ik om twaalf uur niet naar boven om het vuurwerk te bekijken, maar naar beneden. Dan besef ik weer even wat een bijzondere werkplek dit is”, vertelt Malgosia.

OK, als ze dan eindelijk boven is… wat dan?

Wanneer Malgosia een paar honderd verbrande calorieën later aankomt bij het carillon, neemt ze plaats achter het klavier. Voor elk concert controleert zij de afstand tussen de klepel en de klok via de draden op het carillon. Die afstand kan veranderen door temperatuurverschillen, waardoor de klank verandert. Malgosia stelt elke draad af, totdat iedere klank klinkt zoals zij wil. Als de speeltrommel om 12.30 geslagen heeft, drukt Malgosia een groene knop in met daarop de tekst ‘Blok. 1 uur’. Hiermee legt de speeltrommel de komende zestig minuten het zwijgen op. Tijd om het concert te openen. Als je dacht dat ze hierna ontspannen een soort piano begint te spelen, heb je het goed fout. Met eigen ogen zien we dat een carillon bespelen geen kinderspel is: “Je bespeelt de beiaard niet met je vingers, maar met je vuisten. En met onze benen bespelen we de grootste klokken”, vertelt de beiaardier. Het vergt dus behoorlijk wat kracht!

Welke muziek horen we dan?

Malgosia wil nog wel eens haar eigen draai aan de muziek geven en speelt hierbij graag in op de actualiteiten. Wist je bijvoorbeeld dat de Domtoren een dag na het overlijden van popzanger Prince het nummer ‘Purple Rain‘ liet horen? Of dat vlak voor de finale van het Eurovisiesongfestival het nummer ‘Slow Down‘ van Douwe Bob door de Utrechtse straten galmde? Tijdens ons bezoek begint Malgosia haar concert met de introtune van het televisieprogramma Wondere Wereld, gepresenteerd door de die week overleden wetenschapper Chriet Titulaer. “Ik zit boven, hoog in de toren. De mensen zien je niet. Als stadsbeiaardier moet je op de een of andere manier verbinding zien te maken met ‘de mensen beneden’. Door soms bekende melodieën te spelen, worden mensen ervan bewust dat er daadwerkelijk iemand het carillon bespeeld. En zo maak je verbinding met hen.”

Kan ik dat ook, het carillon bespelen?

Stadsbeiaard word je niet zomaar. Malgosia vertelt hoe zij vol spanning op de vacature voor beiaardier van de Domtoren reageerde. Na een sollicitatieprocedure waarbij ze in een korte tijd een aantal ingewikkelde composities moest voorbereiden, werd ze in 2011 officieel de nieuwe stadsbeiaardier. “Een hele eer, want de functie van beiaardier van de Domtoren is een zeer gewilde plek. Het is immers eens van de grootste en mooiste carillons van het land.” De Rolls Royce onder de carillons zeg maar. Tussen het spelen door, maakt Malgosia aantekeningen in haar notitieboek. “Wat ik gespeeld heb, wat er goed ging, maar ook wat er volgende keer beter kan.”

Na een uur zit de tijd erop, en neemt de speeltrommel het weer van haar over. Welke melodie er ook uit de Domtoren klinkt; de karakteristieke klanken van het carillon bezorgen menig Utrechter keer op keer dat gevoel van thuis. Malgosia eindigt dan ook altijd met een vrolijk nummer, zoals een walsje: “Je moet de mensen toch een beetje vrolijk achterlaten!”

Domtoren

Domplein 21

3512 JC

Utrecht

  • Fotograaf
    Lin Woldendorp

  • Eindredacteur
    Marieke Theunissen

    De liefde voor Utrecht werd haar met de paplepel ingegoten. En die voor taal eigenlijk ook. Als eindredacteur bij UUT voelt ze zich dan ook als een fiets in de Oudegracht. Na een uitstapje van anderhalf jaar naar Amsterdam, besloot ze de hoofdstad weer in te ruilen voor het mooie Utrecht. Het bloed kruipt nou eenmaal waar het niet gaan kan.

deel je scheel


Muziek manie

EROP UUT

Voetjes van de vloer bij De Leuke Festival, voetbalsupporter spelen in Stadion Galgenwaard, of zen worden tijdens een yogasessie op SOIA. Het is weer weekend in Utrecht!
Film festijn

EROP UUT

Stug negeren we de regendruppels en het feit dat na dit weekend de colleges (weer) beginnen. Gelukkig is er nog genoeg te doen dit weekend, zowel binnen als buiten dus capuchon op, oogkleppen op, en gaan!
Utrecht Cares
Eet Feest

EROP UUT

Nog een weekje en het academische jaar gaat weer van start. Nog snel even van je vakantie genieten, of juist van de relatieve rust in het openbaar vervoer? Ga erop uit!